Refractaire atopische dermatitis: wanneer moet de diagnose opnieuw worden beoordeeld?
2026-11-18 17:25Wat te doen als vermoedelijke atopische dermatitis niet reageert op de behandeling: een diagnostisch onderzoek voor volwassenen
Wanneer is bij aanhoudend eczeem een nadere diagnose nodig en welke onderzoeken kunnen helpen bij het opsporen van alternatieve of gelijktijdig voorkomende huidaandoeningen?
Aanhoudende dermatitis betekent niet altijd dat atopische dermatitis (AD) een intensievere behandeling vereist. Bij volwassenen bij wie de symptomen ondanks een optimaal behandelplan niet onder controle te krijgen zijn, moet de diagnose mogelijk opnieuw worden overwogen.
Allergische contactdermatitis, irritatieve contactdermatitis, schimmelinfecties en psoriasis kunnen lijken op atopische dermatitis (AD) of een bestaande aandoening verergeren. Minder vaak voorkomende, maar klinisch belangrijke aandoeningen, waaronder cutaan T-cellymfoom (CTCL), kunnen zich ook manifesteren met aanhoudende eczeemachtige laesies.
Een richtlijn uit 2026 van de American Academy of Dermatology (AAD) behandelt deze situatie direct. Daarin wordt aanbevolen om verder diagnostisch onderzoek te overwegen bij volwassenen met vermoedelijke atopische dermatitis die niet reageren op een geoptimaliseerde behandeling [1].
De richtlijn benadrukt plakproeven, huidbiopsieën en huidafschraapsels als relevante onderzoeken. De aanbeveling is echter een richtlijn voor goede praktijken, gebaseerd op indirect bewijs en consensus onder experts. Directe studies die diagnostische onderzoeksstrategieën bij therapieresistente volwassen atopische dermatitis vergelijken, waren niet beschikbaar. De richtlijn pleit daarom voor een geïndividualiseerde klinische herbeoordeling in plaats van een vast testprotocol.
Voordat u overweegt om een behandeling voor atopische dermatitis te starten die niet werkt
Een ogenschijnlijk gebrek aan reactie betekent niet noodzakelijkerwijs dat de ziekte resistent is tegen behandeling.
De eerste stap is om te beoordelen of de oorspronkelijke diagnose en het behandelplan passend waren. Verschillende factoren kunnen bijdragen aan aanhoudende symptomen:
Het voorgeschreven medicijn, de sterkte of de samenstelling is mogelijk niet geschikt voor het getroffen gebied.
De toepassingsfrequentie of -techniek is mogelijk onjuist.
De behandeling is mogelijk te vroeg stopgezet of inconsistent toegepast.
Bijwerkingen, kosten, beschikbaarheid of zorgen over medicatie kunnen de therapietrouw beïnvloeden.
Langdurige blootstelling aan irriterende stoffen of allergenen kan ontstekingen blijven veroorzaken.
Een secundaire infectie of een andere inflammatoire huidaandoening kan bijdragen aan de symptomen.
De verwachte reactietijd hangt ook af van de gebruikte behandeling. Lokale medicatie, lichttherapie en systemische behandelingen hebben verschillende behandelingsschema's en reactietijden.
Een patiënt die het voorgeschreven behandelplan niet heeft kunnen volgen, vormt een ander klinisch probleem dan een patiënt die de juiste behandeling heeft afgerond maar weinig verbetering heeft ondervonden.
Nadat deze factoren zijn beoordeeld, rechtvaardigt een aanhoudende ziekte een nader onderzoek van de werkdiagnose [1].
Klinische bevindingen die kunnen wijzen op een andere diagnose
Atopische dermatitis wordt voornamelijk gediagnosticeerd op basis van de medische voorgeschiedenis en het klinisch onderzoek. Er bestaat momenteel geen enkele laboratoriumbiomarker die AD onafhankelijk bevestigt of de ernst ervan betrouwbaar vaststelt [3].
De verspreiding, morfologie en progressie van huidlaesies kunnen belangrijke diagnostische aanwijzingen opleveren.
Eczeem dat op volwassen leeftijd ontstaat of een atypische verspreiding heeft.
Atopische dermatitis kan zich ook op volwassen leeftijd ontwikkelen, dus een late aanvang sluit de diagnose niet uit. Nieuw ontstane dermatitis moet echter wel aanleiding geven tot een zorgvuldige evaluatie van mogelijke blootstellingen, met name wanneer de verspreiding ervan ongebruikelijk is.
Het gezicht, de oogleden, de nek, de handen en de voeten verdienen bijzondere aandacht. Deze gebieden komen vaak in contact met cosmetica, verzorgingsproducten, beroepsmatige stoffen, handschoenen, metalen, kleefstoffen en topische medicijnen.
Allergische of irritatieve contactdermatitis kan de oorzaak zijn van de huiduitslag of kan samengaan met reeds bestaande atopische dermatitis.
Aanhoudende of gelokaliseerde laesies
Een gelokaliseerde, asymmetrische of scherp afgebakende huiduitslag kan wijzen op een contactgerelateerde of infectieuze oorzaak.
Een voorbeeld hiervan is dermatitis die herhaaldelijk de handen aantast; dit kan verband houden met blootstelling op de werkplek aan detergenten, ontsmettingsmiddelen of chemicaliën die met rubber zijn behandeld. Aanhoudende dermatitis van de oogleden kan aanleiding geven tot onderzoek naar blootstelling aan cosmetica, persoonlijke verzorgingsproducten of chemicaliën in de lucht.
Een gedetailleerde blootstellingsanamnese kan patronen aan het licht brengen die niet direct zichtbaar zijn bij een huidonderzoek alleen.
Afwijkingen met een atypische morfologie
Verschillende huidaandoeningen vertonen klinische overeenkomsten met eczeem. Verschillen in schilfering, begrenzing, vorm van de laesies en anatomische verspreiding helpen bij het stellen van een differentiaaldiagnose.
Een ringvormige laesie met schilfering aan de randen kan wijzen op een schimmelinfectie. Goed afgebakende plaques met karakteristieke schilfering kunnen duiden op psoriasis. Aanhoudende plekken of plaques die zich anders gedragen dan gewoon eczeem, vereisen mogelijk onderzoek naar cutaan lymfoom, met name bij oudere volwassenen.
Een overzicht uit 2026 van klinische nabootsingen van AD bespreekt de overlap tussen AD en inflammatoire dermatosen, infecties en minder voorkomende maar belangrijke alternatieve diagnoses [2].
Aandoeningen die op atopische dermatitis kunnen lijken of ermee kunnen samengaan.
De differentiële diagnose moet worden gebaseerd op het klinische beeld van de patiënt, en niet op een standaardlijst met onderzoeken.
| Mogelijke voorwaarde | Klinische aanwijzingen | Onderzoek om te overwegen |
|---|---|---|
| Allergische contactdermatitis | Aanhoudend eczeem in het gezicht, op de oogleden, handen of voeten; verergerend na blootstelling aan specifieke producten of materialen. | Patch testen |
| Irriterende contactdermatitis | Een branderig of prikkend gevoel na herhaald contact met water, reinigingsmiddelen, oplosmiddelen of wrijving. | Blootstellingsgeschiedenis en klinische beoordeling |
| Lichaamsschimmel / tinea incognita | Ringvormige of asymmetrische laesies, perifere schilfering, atypisch uiterlijk na gebruik van corticosteroïden | KOH-microscopie en schimmeltesten |
| Schurft | Intense jeuk, mogelijk verergering 's nachts, gangetjes of laesies in de vingerplooien en op de polsen. | Huidafschraapsel en microscopisch onderzoek |
| Psoriasis | Duidelijk afgebakende plaques, dikkere schilfers, betrokkenheid van de strekspieren of nagelafwijkingen | Klinisch onderzoek; biopsie bij twijfel. |
| Seborroïsche dermatitis | De hoofdhuid, wenkbrauwen en neuslippenplooien zijn aangetast, vaak met een vettige schilfering. | Klinische beoordeling |
| Mycosis fungoides (CTCL) | Aanhoudende of progressieve plekken of plaques, een ongebruikelijke verspreiding en een slechte respons op standaard eczeembehandeling. | Huidbiopsie en klinisch-pathologische correlatie |
| Geneesmiddelenuitslag | Nieuwe of verergerende huiduitslag na blootstelling aan medicatie. | Medicatiegeschiedenis en gericht onderzoek |
Er kunnen meerdere aandoeningen aanwezig zijn. Een patiënt met vastgestelde atopische dermatitis kan bijvoorbeeld allergische contactdermatitis ontwikkelen door een lokaal aangebracht medicijn of blootstelling op de werkplek.
In dergelijke gevallen is het mogelijk dat de behandeling van atopische ontstekingen alleen de bijkomende, contactgerelateerde component niet oplost.
Allergische contactdermatitis: een bijzonder relevant aandachtspunt
Allergische contactdermatitis (ACD) is een vertraagde overgevoeligheidsreactie die wordt veroorzaakt door blootstelling van de huid aan een allergeen. Het kan sterk lijken op atopische dermatitis (AD) en kan er gelijktijdig mee voorkomen.
Veelvoorkomende bronnen zijn geurstoffen, conserveermiddelen, metalen, rubberchemicaliën, lijmen, cosmetica en topische geneesmiddelen. Beroepsmatige blootstelling kan ook relevant zijn voor mensen die regelmatig met desinfectiemiddelen, reinigingsmiddelen, industriële materialen of beschermingsmiddelen werken.
Irritatieve contactdermatitis (ICD) veroorzaakt een vergelijkbaar eczeemachtig uiterlijk, maar heeft een ander mechanisme. Het ontstaat door directe beschadiging van de huidbarrière in plaats van een allergeenspecifieke immuunreactie.
Plakproeven onderzoeken allergische contactovergevoeligheid; ze diagnosticeren geen irritatieve contactdermatitis.
Een positieve plakproef vereist ook een klinische interpretatie. Sensibilisatie alleen bewijst niet dat een allergeen verantwoordelijk is voor de huidige huiduitslag. De arts moet beoordelen of de patiënt aan die stof is blootgesteld en of die blootstelling overeenkomt met de locatie en het verloop van de dermatitis.
Infecties die verward kunnen worden met eczeem
Tinea incognito is een belangrijk aandachtspunt wanneer een schimmelinfectie is behandeld met topische corticosteroïden of andere immunomodulerende preparaten. De behandeling kan het typische uiterlijk van de infectie veranderen, waardoor deze moeilijker te herkennen is.
Schurft kan ook op dermatitis lijken, vooral wanneer krabben en secundaire ontstekingen de oorspronkelijke laesies maskeren. De verspreiding van de jeuk, de aanwezigheid van gangetjes en symptomen bij huisgenoten kunnen nuttige aanwijzingen geven.
Het herhaaldelijk intensiveren van ontstekingsremmende behandelingen zonder een vermoedelijke infectie te onderzoeken, kan de juiste behandeling vertragen.
Wanneer moet men cutaan T-cellymfoom overwegen?
Early mycosis fungoides, the most common form of cutaneous T-cell lymphoma, can resemble chronic inflammatory dermatitis.
Persistent patches or plaques, unusual clinical progression and poor response to conventional eczema treatment should prompt specialist assessment. Lesions involving relatively protected areas may also raise suspicion.
Age alone is not diagnostic, and most persistent eczema is not lymphoma. However, when the clinical course is atypical, the possibility should not be overlooked.
A skin biopsy is necessary when CTCL is suspected. Clinicopathological correlation is essential, and repeat biopsies may be required when initial findings are inconclusive [2].
Choosing the Appropriate Diagnostic Test
The 2026 AAD guideline identifies patch testing, skin biopsy and skin scraping as particularly relevant investigations in adults with presumed AD that remains uncontrolled despite optimized treatment [1].
Each addresses a different diagnostic question.
1. Patch testing: Is an external allergen contributing to the dermatitis?
Patch testing is the standard diagnostic method for identifying delayed allergic contact hypersensitivity.
It is particularly relevant when adults present with new-onset dermatitis, atypical distribution, persistent hand or facial eczema, or worsening symptoms despite appropriate AD treatment.
Standardized allergen preparations are applied to the skin, usually on the back, under controlled conditions. The patches are removed according to the testing protocol, and reactions are assessed at scheduled readings.
The selection of allergens should reflect the patient's exposure history. A basic screening series may not cover all relevant occupational, cosmetic, personal care or medication-related allergens.
Interpretation is equally important. A positive reaction must be assessed for clinical relevance by considering actual exposure, the location of the eruption and the patient's disease history.
The 2026 European Society of Contact Dermatitis guideline provides updated recommendations on diagnostic patch testing, including test preparation, application, interpretation and special considerations for different patient groups [5].
2. Skin scraping: Could an infection or infestation be responsible?
Skin scraping is useful when fungal infection or scabies is suspected.
For suspected dermatophyte infection, material is collected from an appropriate part of the lesion and examined using potassium hydroxide (KOH) microscopy or other laboratory methods. Fungal microscopy may reveal hyphae supporting the diagnosis.
When scabies is suspected, material collected from an appropriate burrow or papule can be examined for mites, eggs or fecal material.
The choice of sampling site and technique affects diagnostic yield. A negative scraping does not always exclude infection, particularly when the sample is inadequate or clinical suspicion remains high. Repeat sampling, fungal culture or specialist assessment may be appropriate.
Bij een vermoeden van een secundaire infectie kunnen andere microbiologische onderzoeken nodig zijn. Afhankelijk van de presentatie kunnen bacteriële kweek of virale PCR helpen bij het vaststellen van de oorzaak van korstvorming, puistjes, blaasjes of erosies [1].
3. Huidbiopsie: Ondersteunt het weefselonderzoek de voorlopige diagnose?
Een huidbiopsie is niet standaard nodig voor de diagnose van gewone atopische dermatitis. Het wordt relevanter wanneer het klinische beeld atypisch is of wanneer een andere aandoening wordt vermoed die een andere behandeling vereist.
Voorbeelden zijn:
Vermoedelijk cutaan T-cellymfoom.
Mogelijk een auto-immuun inflammatoire huidaandoening.
Aanhoudende of progressieve atypische plaques en plekken.
Vermoedelijke kwaadaardige aandoening.
Een onverklaarbare huiduitslag die na klinisch onderzoek diagnostisch onzeker blijft.
De locatie van de biopsie en de gebruikte bemonsteringsmethode zijn van belang. Een monster genomen van een ongeschikte of zwaar behandelde laesie kan beperkte informatie opleveren.
Histologische bevindingen moeten worden geïnterpreteerd in samenhang met de anamnese en het klinisch onderzoek van de patiënt. Een niet-specifiek eczeempatroon is op zichzelf geen bewijs voor de diagnose atopische dermatitis.
In bepaalde gevallen kunnen herhaalde biopsieën of een specialistisch dermatopathologisch onderzoek nodig zijn.
Aanvullende onderzoeken dienen te worden geselecteerd op basis van de klinische bevindingen.
Het diagnostisch onderzoek kan verder gaan dan de drie bovengenoemde onderzoeken.
Afhankelijk van de vermoedde aandoening kunnen artsen het volgende overwegen:
Bacteriële of schimmelkweek bij vermoeden van een secundaire infectie.
Virale PCR wordt uitgevoerd wanneer een infectie met herpes simplex of varicella wordt vermoed.
Fototesten of fotopatchtesten voor dermatitis die voornamelijk voorkomt op aan de zon blootgestelde huid.
Auto-immuunserologie wordt uitgevoerd wanneer karakteristieke klinische of systemische kenmerken aanwezig zijn.
Flowcytometrie van perifeer bloed of clonaliteitsonderzoek wanneer cutaan lymfoom of systemische betrokkenheid wordt vermoed.
Dit zijn gerichte onderzoeken, geen standaardonderzoek voor elke volwassene met aanhoudend eczeem. Hun waarde hangt af van de specifieke klinische vraag [1].
Resultaten interpreteren en vervolgstappen plannen.
Een testresultaat moet worden geïnterpreteerd in de context van de blootstellingsgeschiedenis van de patiënt, de klinische bevindingen en de reactie op de daaropvolgende behandeling.
Plakproeven zijn een nuttig voorbeeld. Een positieve reactie moet worden gekoppeld aan een relevante blootstelling voordat een plan voor het vermijden van het allergeen kan worden opgesteld. Patiënten hebben mogelijk begeleiding nodig bij het identificeren van het allergeen in alledaagse producten, materialen op de werkplek of crèmes of lotions.
Een internationale Delphi-consensus uit 2026, waaraan 18 experts op het gebied van atopische dermatitis (AD) en contactallergie (ACD) deelnamen, behandelde het klinisch management van patiënten met AD die een plakproef ondergaan.
Na vier rondes werd er consensus bereikt over 21 van de 24 klinische managementverklaringen en 15 van de 18 klinische beoordelingsverklaringen. De aanbevelingen omvatten het vermijden van relevante allergenen, het gebruik van geschikte producten met een lage reactiviteit en het opnieuw beoordelen van patiënten na ongeveer drie maanden met behulp van zowel door de patiënt als door de arts gerapporteerde uitkomstmaten [4].
Deze vervolgcontrole helpt vast te stellen of het vermijden van allergenen een significant verschil heeft gemaakt. Aanhoudende symptomen kunnen wijzen op onvolledige vermijding, een andere bijdragende diagnose of aanhoudende atopische ontsteking.
Biopsie- en microbiologische bevindingen vereisen ook een klinische correlatie. Een positieve kweek kan duiden op kolonisatie in plaats van een actieve infectie, terwijl een negatieve uitstrijk kan wijzen op beperkingen in de monstername.
Geen enkele individuele testuitslag mag een klinische beoordeling vervangen.
Wat de AAD-richtlijn van 2026 vaststelt
De AAD-richtlijn van 2026 behandelt een belangrijke klinische vraag: hoe moeten artsen omgaan met volwassenen met vermoedelijke atopische dermatitis die ondanks optimale behandeling niet reageren op de behandeling?
De Good Practice Statement ondersteunt het overwegen van verder diagnostisch onderzoek bij deze patiënten [1].
Het bewijsmateriaal kent beperkingen. De werkgroep gebruikte het GRADE-raamwerk en beoordeelde indirect bewijsmateriaal, maar er ontbraken directe empirische studies die diagnostische strategieën voor therapieresistente AD bij volwassenen vergeleken. De aanbeveling weerspiegelt daarom de consensus onder experts in plaats van een universeel gevalideerd diagnostisch algoritme.
Het is niet verplicht dat elke patiënt dezelfde onderzoeken ondergaat. Plakproeven zijn relevant bij een vermoeden van contactallergie, huidafschraapsels bij een vermoeden van infectie of parasitaire besmetting, en een biopsie wanneer atypische of potentieel ernstige aandoeningen onderzocht moeten worden.
Voor de dermatologische praktijk benadrukt de richtlijn het belang van het herzien van de werkdiagnose wanneer het klinische verloop niet overeenkomt met de verwachte reactie op de behandeling. De juiste vervolgstap moet worden bepaald aan de hand van de anamnese, het lichamelijk onderzoek en specifieke diagnostische vragen.
Veelgestelde vragen
1. Wanneer moet de diagnose atopische dermatitis opnieuw worden overwogen?
Wanneer een vermoedelijke atopische dermatitis (AD) ondanks een adequaat geoptimaliseerd behandelplan en voldoende therapietrouw niet onder controle blijft, dienen artsen een herbeoordeling van de diagnose te overwegen. Een atypische verspreiding, een begin van de ziekte op volwassen leeftijd, aanhoudende gelokaliseerde laesies of een ongebruikelijk klinisch verloop kunnen extra redenen zijn voor nader onderzoek.
2. Welke tests worden gebruikt wanneer atopische dermatitis niet op de behandeling reageert?
De AAD-richtlijn van 2026 benadrukt plakproeven, huidbiopsieën en huidafschraapsels. Aanvullende tests, zoals bacteriële of schimmelkweken, virale PCR, fototesten of gericht bloedonderzoek, kunnen aangewezen zijn, afhankelijk van de vermoedde alternatieve diagnose.
3. Moet elke volwassene met hardnekkig eczeem een plakproef ondergaan?
Nee. Plakproeven zijn vooral nuttig wanneer allergische contactdermatitis wordt vermoed, met name bij patiënten met aanhoudende dermatitis in het gezicht, op de oogleden, handen of voeten, een relevante blootstellingsgeschiedenis of symptomen die ondanks een adequate behandeling van atopische dermatitis niet onder controle te krijgen zijn.
4. Kunnen allergische contactdermatitis en atopische dermatitis samen voorkomen?
Ja. Een patiënt met vastgestelde atopische dermatitis (AD) kan contactallergie ontwikkelen voor geurstoffen, conserveermiddelen, cosmetica, topische medicijnen of beroepsmatige stoffen. Het identificeren en vermijden van het betreffende allergeen kan nodig zijn naast de behandeling van de onderliggende AD.
5. Kan een huidbiopsie atopische dermatitis bevestigen?
Een biopsie is niet standaard nodig voor de diagnose van atopische dermatitis (AD). Het is nuttiger wanneer een andere inflammatoire, auto-immuun- of neoplastische aandoening wordt vermoed. Histologische bevindingen moeten samen met klinische kenmerken worden geïnterpreteerd; een eczeemachtig patroon alleen bevestigt AD niet.
6. Kan een negatieve huidafschraaptest een schimmelinfectie of schurft uitsluiten?
Nee. De bemonsteringstechniek, de selectie van de laesie en de hoeveelheid verkregen diagnostisch materiaal beïnvloeden het resultaat. Als er een sterk klinisch vermoeden blijft bestaan, kan herhaalde bemonstering, aanvullend laboratoriumonderzoek of een specialistisch onderzoek nodig zijn.
7. Wat is het verschil tussen allergische en irritatieve contactdermatitis?
Allergische contactdermatitis is een immuungemedieerde, vertraagde overgevoeligheidsreactie op een specifiek allergeen. Irritatieve contactdermatitis ontstaat door directe beschadiging van de huidbarrière na blootstelling aan irriterende stoffen of herhaalde wrijving. Bij allergische contactdermatitis wordt een plakproef gebruikt, niet bij irritatieve contactdermatitis.
Referenties
Sidbury R, Wu PA, Alikhan A, et al. Richtlijnen voor diagnostische tests bij volwassenen met vermoedelijke atopische dermatitis die niet op de behandeling reageert.Tijdschrift van de Amerikaanse Academie voor Dermatologie. 2026;95(5):1370.e1–1370.e14. Online gepubliceerd op 31 augustus 2026.
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2026.07.039Lawrence CN, Karagounis TK, Cohen DE. Atopische dermatitis opnieuw bekeken: klinische nabootsingen en diagnostische tips.Tijdschrift van de Amerikaanse Academie voor Dermatologie. 2026;94(5 Suppl):S21–S23.
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2025.10.171Zhu J, Abuabara K. Evaluatie en onderzoek van atopische dermatitis.Tijdschrift van de Amerikaanse Academie voor Dermatologie. 2026;94(5 Suppl):S24–S27.
https://doi.org/10.1016/j.jaad.2026.02.094Schlarbaum JP, Warshaw EM, Leshem YA, et al. Beoordeling en klinisch management van patiënten met atopische dermatitis die een plakproef ondergaan: aanbevelingen uit een internationale elektronische Delphi-consensus.Dermatitis. Online gepubliceerd op 30 juni 2026.
https://doi.org/10.1177/17103568261457273Uter W, Aerts O, Agner T, et al. Richtlijn van de European Society of Contact Dermatitis voor diagnostische plakproeven – Aanbevelingen voor beste praktijken (Update 2026).Contactdermatitis. 2026;95(3):237–275.
https://doi.org/10.1111/cod.70195
Verder klinisch leesvoer
Ontdek meer klinische inzichten en op bewijs gebaseerde discussies in deKernelMed Dermatologie Blog.